Kortagerð

Kort og Kortagerð
(Grunnur Fyrir Jeppamenn)

Hvað er landakort?
Landakort er barar teiknuð mynd af landsvæði. Á landakorti er aðeins hægt að sýna hluta af því sem kortið er af sökum þess að myndefnið er oftast mjög stórt. Það fer eftir markniðum kortsins hverju er sleppt.

Í kortagerð eru meyginþættir þessir:

1. Staðarákvörðunarkerfi
2. Vörpun (map Projection)
3. Mælikvarði

1. Staðarákvörðunarkerfi

N = Norður S = Suður
A = Austur W = Vestur

Staðsetningarkerfi það sem við notum mest var gert af grikkjanum Hipparkos . Hann skipti jarðkúlunni niður frá norðri til suðurs með svo nefndum breiddarbaugum en frá austri til vesturs með lengdarbaugum. Breiddarbaugarnir liggja lárétt (norður upp) og Lengdarbaugarnir liggja lóðrétt og skipta kúlunni austur vestur frá núll lengdarbaugnum (prime meridian), sem sker Greenwich, sem er þorp skammt frá London. 180°A er baugur hinumegin á jörðinni í Kyrrahafinu (180°A og 180°W er sama línan). Prime meridian er heill hringur eins miðbaugur og saman stendur af núll lengdarbauginum og 180°A. Prime meridian skiptir jörðinni því í tvo jafn stóra hluta Austurhvel og Vesturhvel. Ísland er því á Vesturhveli jarðar

Miðbaugurinn ( equator) skiptir jörðinni í tvo jafnstóra hluta Norðurhvel og Suðurhvel. Ísland er því á Norðurhveli jarðar
Samsíða miðbaug liggja breiddarbaugarnir. Miðbaugurinn er stærsti breiddarbaugurinn og er jafnframt 0-baugurinn. Aðrir breiddarbaugar eru síðan 90 hvoru megin, norður og suður, númeraðir í áttína frá miðbaug Breiddarbaugur númer 0 er miðbaugur. Reykjavík er um það bil á 64 gráðu norðlægrar breiddar sem þýðir að hún er á 64. breiddarbaug í norður frá miðbaug. Norðurpóllinn er á 90° norðlægrar breiddar og suðurpóllinn á 90° suðlægrar breiddar.Breiddarbaugarnir ná kringum jörðina og liggja allir samhliða miðbaug í austur-vestur átt. Miðbaugurinn er lengstur og því nær sem dregur pólunum því styttri verður hringurinn. Bilið milli tveggja breiddargráða er 111.111 km (ummál jarðar 40.000 km deilt með 360°) Hverri gráðu er síðan skipt í 60 mínútur (111,111/60 = 1,852km) Þetta er ein sjómíla, ein mínúta í breidd er sem sagt sama og ein sjómíla (nautical mile)

Lengdarbaugarnir eru allir jafnlangir og ná frá norðurpól að suðurpól. Lengdarbaugur númer 0 fer gegnum London (Greenwici) á Englandi. Reykjavík er á um það bil 22° vestlægrar breiddar sem þýðir að hún liggur á 22. breiddarbaug talið í vestur frá núlli. Staðir sem eru austar en London hafa austlæga breidd og staðir sem eru vestar en London hafa vestlæga breidd. Andspænis lengdarbaug númer 0 er baugur númer 180 og sitt hvoru megin við hann eru 179 austlægrar breiddar og 179 vestlægrar breiddar.

Breiddarhnit eru alltaf sett fram á undan lengdarhnitum. þetta þýðir að á Íslandi er hærri talan alltaf á undan og má raunar sleppa N og W viðskeytinu ef vitað er að staðurinn er á íslandi. Hnit fyrir Öskjuhlíð í Reykjavík má því skrifa svona, 64°07,77´N 21°55,17´W og lesa. Sextíu og fjórar gráður sjö komma sjötíu og sjö mínútur norður og tuttugu og ein gráða fimmtíu og fimm komma sautján mínútur vestur. Algeng villa þegar verið er að lesa upp hnit er að taka ekki fram hvor hnitin eru í gráður komma gráðum ( ° ), gráðum mínútum komma mínútum ( ° ´ ), eða gráðum mínútum og sekúndum (° ´ " ).

Stefnur eru alltaf skilgreindar sem gráður í 360° hring þar sem 0° og 360° eru í norður, 90° austur 180° suður og 270° er beint í vestur. Bíll sem staddur er í Öskjuhlíð og stefnir á langjökul hefur því hnitin, 64°07,77´ 21°55,17´ og stefnuna 45°.

2. Vörpun
Það er ekki er hægt að færa kúlulaga yfirborð jarðarinnar á slétt blað án þess að aflaga yfirborðið einhvern veginn.
Til að hægt sé að flytja mynd af hnettinum yfir á blað eða tölvuskjá þarf að nota kortvörpun.

Þrjár megin leiðir eru til að gera þetta:

	Venjuleg (miðbaugs)	Transverse (Lengdar)	Oblique (Skásett)
Cylindrical Hólkvörpun Mercators
Hólkvörpun er mest notuð á siglingakortum enda eru þau kort stefnurétt. þar sem beinu striki á kortinu er hægt að lýsa sem stefnu í gráðum. Aðal gallinn á þessum kortum er að flatarmál bjagast mikið næst Pólnum (vörpun frá miðbaug)
	Pólar	Miðbaugs	Skásett
Planar Flatvörpun
Flatvörpun er stundum notuð við kortagerð af heimskautasvæðum, slík kort geta mest sýnt tæpan helming jarðarinnar
	Pólar	Miðbaugs	Skásett
Conic Keiluvörpun
Keiluvörpun er mikið notuð þar sem sýna þarf mjög stóra hluta jarðarinnar í einu.

Til eru fleiri varpanir sem nefndar eru eftir höfundum þeirra Robinsons og Winkers svo einhverjir séu nefndir en það eru í raun bara samtvinnun á öðrum kortavörpunum. slíkar varpanir eru varasamar við rannsóknir og siglingar en geta hentað til skreytinga í bókum og slíkt.

3. Mælikvarði korta
Þrjár leiðir eru til að skilgreina kvarða korta:

Með lýsingu Til dæmis: Hornalína kortsins er eitthundrað tuttugu og fimm kílómetrar.
Með hlutfalli: 1:100.000.
Með mállínu.

Kort í stórum mælikvarða sýna lítið svæði.
Kort í litlum mælikvarða geta náð yfir stærri svæði
Mælikvarði korta er línulegur. Flatarmálið breytist helmingi meira en vegalengdir við skölun
Þegar kort eru minnkuð t.d. úr 1:50.000 í 1:100.000 minka allar vegalengdir um 1/2 en flatarmálið um 3/4.
Mælikvarði sem gefin er sem hlutfall þýðir að raunvegalengdin er málið á milli staðana á kortinu sinnum hlutfallið. dæmi: á korti með 1:100.000 hlutfalli er 1 mm á kortinu sama og 100.000 mm á jörðu.
Mállína hefur þann kost að þó kortin séu sköluð til í eftirprentunum er málínan alltaf rétt.

Kortum má skipta í tvo mjög ólíka flokka:

Hefðbundin Pappírskort sem eru líka til skönnuð á tölvutæku formi (Raster maps) en lúta sömu lögmálum og pappírs kortinn.

Vektor kort: (Vector maps) Kort sem eru ferlaskrár með punkt lýsingum og aðeins nothæf á stafrænu formi með hugbúnaði sem sýnir þau sem planmyndir flest kort eru að verða á þessu formi. þetta eru í raun tölvulíkön af yfirborði jarðar. Dæmi um vektor kort er til dæmis hnita skrá sem inniheldur feril af útlínum Íslands þegar þessum ferli er hlaðið niður í GPS tæki sem getur sýnt ferla á skjá verður til mynd af íslandi á skjá tækisins. Vektor kort hefur enga vörpun en hugbúnaðurinn sem sýnir kortið varpar því á skjá og getur það verið alla vega vörpun en hún skiptir mjög litlu máli fyrir notandann nema að plotta (prenta) eigi kortið á pappír. Nær öll korta GPS tæki vinna með vektorkort.

Þetta efni er eign Guðmundar Jónssonar, afritun og notkun þess er öllum heimil til einkanota.
Endurútgáfa með hverskonar breytingum er óheimil nema í samráði við höfund.
Endurútgáfa með engum breytingum er öllum heimil sé höfundar getið.